Khám phá Bãi đá cổ Nấm Dẩn – “Cuốn sử đá” ngàn năm tuổi

Bãi đá cổ Nấm Dẩn là di tích khảo cổ đặc biệt tại vùng Xín Mần trước đây, nổi bật với những phiến đá, hình khắc và lỗ vũm chưa được giải mã trọn vẹn. Giữa thung lũng ven suối Nậm Khoòng, “cuốn sử đá” mở ra câu chuyện về tín ngưỡng, kỹ thuật chế tác và đời sống tinh thần của cư dân cổ. Cùng Đại Lộ Travel khám phá giá trị di tích, đường đi và kinh nghiệm tham quan an toàn.

Bãi đá cổ Nấm Dẩn ở đâu?

Bãi đá cổ Nấm Dẩn, còn gọi là Bãi đá cổ Xín Mần, nằm tại xã Nấm Dẩn, tỉnh Tuyên Quang, ven suối Nậm Khoòng/Nậm Dẩn. Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, khu vực này thuộc xã Nấm Dẩn, huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang.

Bãi đá phân bố trong thung lũng, xen giữa ruộng bậc thang và khu dân cư địa phương. Nơi đây còn được gọi là Nà Lai Shứ, nghĩa là “ruộng nhiều chữ”, gắn với các phiến đá lớn, hình khắc và lỗ vũm cổ. Di tích đã được xếp hạng cấp quốc gia năm 2008.

Vì sao Bãi đá cổ Nấm Dẩn được xem là “cuốn sử đá” của cư dân cổ vùng núi phía Bắc?

Tư liệu về đời sống tinh thần và tín ngưỡng

Các nguồn thường ghi nhận quần thể có khoảng 7–8 phiến đá lớn, 2 khối cự thạch, hơn 80 hình khắc và khoảng 80 lỗ vũm. Những mô-típ nổi bật gồm:

• Vòng tròn đơn, vòng tròn đồng tâm, hình vuông, chữ nhật và đường hồi văn.
• Các vạch đục song song, đôi khi được liên tưởng đến ruộng bậc thang.
• Hình tam giác có rãnh dọc, được giả định liên quan đến tín ngưỡng phồn thực.
• Dấu bàn chân có kích thước gần với bàn chân thật.
• Hình người trong tư thế giơ tay và dang chân.
• Các lỗ vũm được đục lõm, phân bố riêng lẻ hoặc thành cụm trên mặt đá.

Niên đại và dấu vết kỹ thuật chế tác

Dựa trên hình thái, mức độ phong hóa và dấu vết gia công, một số tài liệu ước đoán các hình khắc có thể xuất hiện vào khoảng thế kỷ II–III sau Công nguyên, tương đương khoảng 1.700–2.000 năm trước. Tuy nhiên, niên đại giữa các phiến đá có thể không hoàn toàn giống nhau.

Các rãnh khắc tương đối sâu, mặt cắt gần hình lòng máng và đường nét khá rõ. Điều này dẫn đến giả thuyết rằng người xưa đã sử dụng đục kim loại kết hợp với búa để tạo hình. 

Giá trị hiếm có của di tích đá khắc ngoài trời

Điểm đặc biệt của Bãi đá cổ Nấm Dẩn là các phiến đá vẫn nằm trong không gian tự nhiên giữa thung lũng, ruộng bậc thang và dòng suối Nậm Khoòng. Sự kết hợp giữa di vật khảo cổ với cảnh quan bản làng tạo nên một “bảo tàng ngoài trời”, giúp người xem hình dung mối liên hệ giữa con người, môi trường sống và tín ngưỡng trong quá khứ.

Giá trị lịch sử và khảo cổ của khu vực đã được ghi nhận khi Bãi đá cổ Nấm Dẩn (Xín Mần) được xếp hạng Di tích khảo cổ học quốc gia theo Quyết định số 03/2008/QĐ-BVHTTDL ngày 21/2/2008. 

Truyền thuyết và đời sống văn hóa địa phương

Người dân gọi khu vực bãi đá là Nà Lai Shứ, thường được giải thích là “ruộng nhiều chữ” hoặc “cánh đồng nhiều chữ”. Theo cách kể dân gian, những đường nét trên đá là “chữ của thần linh” hoặc “thiên tự”, chứa đựng bí mật của trời đất.

Tục thờ thần đá cũng được nhắc đến trong đời sống văn hóa địa phương, gắn với mong ước mưa thuận gió hòa và mùa màng tốt tươi. Thời điểm thực hành nghi lễ thường vào mùng 1 hoặc mùng 2 tháng 6 âm lịch.

Vì sao nên ghé thăm Bãi đá cổ Nấm Dẩn khi khám phá Hà Giang?

Những phiến đá, hình khắc và dấu tích cự thạch

Các phiến đá lớn và dấu tích cự thạch nằm rải rác ven suối Nậm Khoòng/Nậm Dẩn, xen giữa ruộng và khu dân cư. Trên bề mặt đá, du khách có thể nhận diện một số mô-típ nổi bật:

• Hình tròn và vòng tròn đồng tâm xuất hiện trên những mặt đá tương đối phẳng.
• Các vạch đục song song trông giống đường kẻ hoặc thửa ruộng.
• Hình tam giác có rãnh dọc được liên hệ với biểu tượng phồn thực.
• Hình bàn chân có kích thước gần thật, một số ngón chân được khắc lõm.
• Hình người trong tư thế giơ hai tay và dang chân.
• Những lỗ vũm hình tròn phân bố riêng lẻ hoặc thành cụm.

Giá trị khảo cổ và câu chuyện tín ngưỡng địa phương

Bãi đá mở ra hai lớp trải nghiệm song song. Lớp thứ nhất là dấu tích vật chất gồm hình khắc, lỗ vũm, rãnh đục và bề mặt đá đã phong hóa. Một số tài liệu ước đoán các dấu khắc có thể xuất hiện vào khoảng thế kỷ II–III sau Công nguyên và được tạo bằng đục kim loại kết hợp với búa. 

Lớp thứ hai là các giả thuyết về công năng. Bãi đá có thể từng liên quan đến nghi lễ thờ thần đá, thần núi, thần rừng, tín ngưỡng phồn thực hoặc cách cư dân cổ ghi nhận tri thức về tự nhiên. Những cách giải thích này giúp chuyến tham quan có chiều sâu hơn nhưng chưa phải kết luận khảo cổ cuối cùng.

Cảnh quan bản làng và trải nghiệm tìm hiểu di sản

Bãi đá nằm giữa thung lũng có suối chảy, ruộng bậc thang và những nếp nhà bản địa, tạo nên không gian tương đối yên tĩnh. Đây là điểm dừng thích hợp cho người yêu khảo cổ, nhiếp ảnh cảnh quan và muốn quan sát đời sống vùng cao theo nhịp chậm.

Để trải nghiệm di tích phù hợp, du khách nên:

• Quan sát các phiến đá từ vị trí an toàn, chú ý bề mặt, rãnh khắc và phần rìa đá.
• Đọc bảng giới thiệu nếu có để nhận diện các nhóm hình khắc.
• Trao đổi với người am hiểu địa phương khi đã xác nhận được dịch vụ hướng dẫn.
• Không trèo, ngồi, đứng hoặc tô vẽ lên các phiến đá.
• Xin phép trước khi chụp người dân, nhà ở và hoạt động sinh hoạt.
• Kiểm tra đường đi, thời tiết và điều kiện tiếp cận trước chuyến tham quan.

Đường đến Bãi đá cổ Nấm Dẩn và điều kiện tiếp cận

Bãi đá cổ Nấm Dẩn nằm tại xã Nấm Dẩn, tỉnh Tuyên Quang, thuộc khu vực huyện Xín Mần, Hà Giang trước khi sắp xếp hành chính năm 2025. Từ khu vực trung tâm Hà Giang, du khách có thể tham khảo hai cung đường dài khoảng 126–131 km.

Sau khi rời trục đường chính, du khách có thể phải đi bộ từ vài trăm mét đến khoảng 1 km để tiếp cận các phiến đá. Lối đi có thể men theo ruộng, đường mòn hoặc khu vực gần suối; một số phiến đá khác còn nằm cách cụm chính khoảng 500 m.

Chặng cuối thường gồ ghề và dễ trơn sau mưa, vì vậy nên:

• Mang giày thể thao hoặc giày leo núi có độ bám tốt.
• Đi chậm tại bờ ruộng, đá ướt và khu vực gần suối.
• Hạn chế đưa trẻ quá nhỏ hoặc người gặp khó khăn khi vận động vào ngày đường trơn.
• Hỏi người địa phương để xác định đúng lối vào trước khi rời đường chính.
• Không mặc định tại di tích có bãi đỗ xe rộng, nhà vệ sinh, hàng quán hoặc dịch vụ hỗ trợ.
• Chuẩn bị nước uống, áo khoác, pin dự phòng và tải bản đồ ngoại tuyến.

Lưu ý an toàn và bảo tồn khi tham quan Bãi đá cổ Nấm Dẩn

Một chuyến đi trọn vẹn cần bảo đảm cả an toàn cá nhân lẫn sự nguyên vẹn của di tích. Những lưu ý quan trọng gồm:

• Kiểm tra dự báo thời tiết và tình trạng đường; hạn chế vào khu vực đèo, suối hoặc lối đất khi mưa lớn.
• Khởi hành sớm, mang giày bám tốt, áo khoác, nước uống, thuốc cá nhân và pin dự phòng.
• Đi chậm ở đoạn dốc, cua khuất và lối trơn; không cố vượt suối khi nước dâng.
• Không leo, ngồi, đứng hoặc đặt đồ vật nặng lên phiến đá có hình khắc.
• Không tô phấn, đổ hóa chất, cọ rửa, dùng vật nhọn hoặc khắc thêm ký hiệu lên đá.
• Không tự ý lấy mẫu đá, di chuyển hiện vật hay tác động vào bề mặt di tích.
• Giữ yên tĩnh, thu gom rác và tôn trọng không gian canh tác, tín ngưỡng của cộng đồng địa phương.
• Hỏi trước khi sử dụng flycam hoặc tổ chức đoàn ghi hình chuyên nghiệp.

Câu hỏi thường gặp về Bãi đá cổ Nấm Dẩn

Bãi đá cổ Nấm Dẩn và Bãi đá cổ Xín Mần có phải cùng một nơi?

Có. Hai tên gọi cùng chỉ một di tích; “Xín Mần, Hà Giang” phản ánh địa danh lịch sử, còn địa chỉ hiện hành trong tài liệu nghiên cứu là xã Nấm Dẩn, tỉnh Tuyên Quang.

Những hình khắc trên đá đã được giải mã chưa?

Chưa có đủ bằng chứng để xem các hình khắc là một hệ chữ viết đã được giải mã; phần lớn ý nghĩa hiện vẫn ở mức phân loại hình dạng và giả thuyết nghiên cứu.

Người cao tuổi hoặc trẻ em có phù hợp để tham quan không?

Khả năng tham quan phụ thuộc thể lực và tình trạng đường; chặng đi bộ trên lối mòn hoặc gần suối có thể không phù hợp với trẻ quá nhỏ và người hạn chế vận động.

Lời kết

Bãi đá cổ Nấm Dẩn hấp dẫn bởi dấu tích cự thạch, hình khắc bí ẩn và cảnh quan bản làng vùng cao yên bình. Trước chuyến đi, du khách nên kiểm tra thời tiết, tình trạng đường, điểm ghim và điều kiện tiếp cận thực tế. Nếu muốn kết nối Nấm Dẩn với hành trình Hà Giang–Xín Mần–Hoàng Su Phì, bạn có thể tham khảo tư vấn từ Đại Lộ Travel.